Istorija kraljevačkog groblja

Da li su, zaista, kao što Andrić kaže, “groblja dokaz života, a ne pustoši”? Odgovor, možda, kriju groblja poput gradskog u Kraljevu, gde počivaju mnogi znani i neznani Kraljevčani, a ovo je priča o nekima od njih.

Pre izvesnog vremena sam bio u prilici da prošetam čuvenim grobljem Kozala u Rijeci i, premda je u pitanju neobično mesto za provesti vreme, jako me je zaintrigirala činjenica da se na tako malom prostoru može ispratiti savremena istorija Rijeke. Groblje je prostrano, lepo uređeno, pa u kraćoj šetnji možete proći kroz nekoliko epoha u razvoju grada. Tu su sahranjeni neki od znamenitih Riječana, mnoge stare bogate porodice imaju svoje mauzoleje, koji predstavljaju vrhunska umetnička dela, a možete se uveriti i u multikulturalnost samog grada, jer se pored katoličkih, mogu pronaći jevrejski, ali i pravoslavni (srpski) grobovi. S obzirom na veliki značaj koji ovo groblje ima, ono je uvršteno u kulturnu ponudu Rijeke, pa su tako znatiželjni turisti, poput mene, u prilici da posete i ovo mesto. Nešto slično već postoji u drugim evropskim gradovima, pa su tako posete grobljima već odavno uvrštene u turističke vodiče mnogih gradova poput Pariza, Beča, Moskve, a od skoro i Beograda. Pod uticajem takvih ideja, zapitao sam se da li je moguće da gradsko groblje u Kraljevu postane deo lokalne kulturne ponude? Zbog toga sam se bacio na istraživanje o istorijatu gradskog groblja i došao do interesantnih podataka.

Kraljevačko gradsko groblje ima dugu i zanimljivu istoriju. Prema podacima, prva lokacija groblja, do početka 19. veka, nalazila se u crkvenoj porti. Pre toga, u vreme turskog Karanovca, groblje je najverovatnije bilo smešteno na prostoru Sijaćeg polja, ali o tome nema preciznijih podataka. Kako bilo, sa razvojem srpskog dela grada, groblje je počelo da se pomera u pravcu današnjeg šireg centra grada, da bi konačno bilo smešteno na širem prostoru Grdice. U prvim decenijama 19. veka selo Grdica još uvek nije bilo deo grada, ali zbog nedostatka prostora u samom Karanovcu, odnosno Kraljevu, mrtve su počeli da sahranjuju na seoskom groblju, koje će ubrzo postati gradsko. Autori koji su se već bavili istorijatom gradskog groblja su došli do podataka da je najstariji spomenik izvesnog Stefana, sina Nikole Kaluđerovića, iz Starog Vla, rođenog u Preseci 1769. godine (danas je sačuvana samo skica ovog spomenika, po rečima istraživača). Po svemu sudeći, groblje je dovoljno staro da se na njemu mogu pratiti različiti periodi istorije grada, u stvari gotovo tri veka istorije.

Na gradskom groblju su svoje mesto počinka pronašli mnogi znani i neznani Kraljevčani. Mnoge čuvene porodice imaju svoja grobna mesta i vrlo interesantne grobnice i nadgrobne spomenike. Dominantno mesto zauzima spomenik Jovanu Sariću, predsedniku kraljevačke opštine sa kraja 19. i početka 20. veka. Do skoro je njegovo ime bilo vezano za moderno urbanističko rešenje, tada još uvek, turske kasabe, kakvo je Kraljevo bilo u tom periodu. Navodno je njegova ideja bila uvođenja urbanističkog reda, koja nije naišla na odobravanje svih sugrađana, pa je prema svedočanstvima morao da šalje žandare, ne bi li njegov plan bio sproveden u delo.

Pre izvesnog vremena, direktor Narodnog muzeja Dragan Drašković je došao do drugačijih saznanja, te se, po njegovim rečima, ovaj događaj, ipak, vezuje za Lazu Zubana, inženjera, političara i književnika iz 19. veka. Danas, plato ispred zgrade Gradske uprave u Kraljevu, nosi naziv Trg Jovana Sarića, a njegov nadgrobni spomenik stoji usamljeno na centralnom mestu gradskog groblja. Nažalost, ne nalazi se u najboljem stanju, i po svemu sudeći zahteva ozbiljniju rekonstrukciju, ali to je posao za nadležne službe.

Nedaleko odatle, nalazi se grobnica Anđelka i Tatije Savić, čuvenih kraljevačkih dobrotvora. Anđelko Tatić je bio trgovac i industrijalac, a posedovao je hektare poljoprivredne zemlje, kao i brojne radnje u Kraljevu. Najpoznatiji je kao nekadašnji vlasnik čuvene kafane “Zadužbina”, otvorene 1900. godine. Pošto on i njegova šest godina mlađa supruga nisu mogli da imaju dece, testamentom je svoju ogromnu imovinu namenio osnivanju Fonda za pomoć siromašnoj školskoj deci i iznemoglim starcima. Danas se u okviru “Fondacije Petar Bogavac – Anđelko Savić” dodeljuju stipendije najboljim učenicima i studentima, tako da se može reći da je njegova poslednja volja ispoštovana. Ili bar deo nje, pošto zgrada “Zadužbine” još uvek nije data onima kojima je namenjena.

Na gradskom groblju su svoje mesto našli i oni koje je životni put naveo u naš grad. Jedan od takvih je i Vladislav Maržik, po nacionalnosti Čeh, ali duhom Kraljevčanin. Njegov otac, Johan, nadahnut idejama panslavizma došao je u Srbiju 1876. godine i stupio u redove srpske vojske. Po profesiji doktor, nakon ratnih sukoba, postavljen je za upravnika kraljevačke vojne bolnice i u Kraljevu je ostao do svoje smrti 1922. godine. Njegov grob se nalazi tik pored sinovljevog. Vladislav Maržik je prvi školovani likovni stvaralac u Kraljevu. Radio je kao nastavnik u Gimnaziji i Zanatsko-trgovačkoj školi, zatim kao inkasant i službenik u gradskoj Električnoj centrali, a nakon Drugog svetskog rata kao scenograf u Pozorištu i restaurator u Narodnom muzeju. Bez obzira na različita zanimanja, ostaće upamćen po svojim crtežima starog Kraljeva, onog kojeg više nema i koji se može spoznati samo na osnovu njegovih radova.

U nizu grobova znamenitih Kraljevčana, nalazi se i jedan posvećen čoveku kojeg je, takođe, životni put naveo u grad na Ibru, gde se po rečima starih sugrađana “napio Ibrovače” i ostao. U pitanju je Milan Rajlić, fudbalska zvezda Kraljevine Jugoslavije i posleratne SFRJ. Rajlić je rođen u Bosni, u Travniku, 1916. godine. Fudbalsku karijeru je započeo u FK “Slavija”, čiji je bio jedan od najboljih igrača, zatim je igrao i za “Železničar” i “Sarajevo”, da bi se konačno preselio u Kraljevo, gde je igrao, a na kraju, postao trener, FK “Sloge”. Na veliku žalost ljubitelja fudbala umro je mlad, imao je samo 36 godina. U njegovu čast, sve do raspada Jugoslavije, igrao se Memorijalni turnir, na kojem su pored domaće “Sloge” igrali i sarajevski timovi u kojima je igrao. Danas je njegov grob jako zapušten, prepušten zubu vremena, a lopta – spomenik je netragom nestala.

Osim ovih pojedinačnih grobnica, gradsko groblje ima i nekoliko grupnih, posvećenih poginulim vojnicima. Postoje podaci da se na njemu nalazi spomenik streljanim rodoljubima iz Prvog svetskog rata, koji je podignut 1938. godine, na inicijativu Sokolskog društva iz Kraljeva. Možda najinteresantniji je spomenik austrougarskim vojnicima koji dominira jednim delom groblja. Spomenik je u obliku kamene piramide na visokom kamenom postolju. Na jednoj strani piše: “Junacima svetskog rata 1914 – 1916 … 3. armije pod komandom…”, ostatak teksta je oštećen. Za njega je vezana priča da je navodno jedno vreme bio postavljen na malom trgu ispred kasarne, na mestu današnje “Lesnine”, pa da je naknadno prebačen ovde.

 

Nedaleko od mesta sahranjivanja vojnika iz Prvog svetskog rata, smeštena je takozvana Aleja nosilaca spomenice 1941. Jasno je da je reč o pripadnicima partizanskog pokreta koji su poginuli u toku Drugog svetskog rata, ili koji su poslednje godine života proveli u Kraljevu i odlučili da ih tu sahrane. Ova Aleja je nešto većeg i svečanijeg obima, autor je arhitekta Mihajlo Dimitrić, a izgrađena je 1976. godine. Zbog susedne zgrade uprave groblja, Aleja nosilaca spomenice 1941. zapravo nije potpuno završena. Ovim se istorijat gradskog groblja ne završava. Postoje brojni drugi podaci o onima koji počivaju ovde, sa njihovim zanimljivim ovozemaljskim pričama, ali za sada je ovo sasvim dovoljno, da se pokaže koliko je ovo mesto ustvari značajno za naš grad.

U svakom slučaju, poznato je da u srpskoj tradiciji groblja zauzimaju posebno mesto i uglavnom su vezana za žalost i sećanje na naše preminule pretke, roditelje, prijatelje, poznanike i druge drage osobe. U tom kontekstu, možda na prvi mah ideja da posetite groblje kao turista deluje bogohulno ili uvrnuto, ali sa druge strane, u kontekstu istorije i kulture, groblja jesu na neki način muzeji na otvorenom. Zato su ona uvrštena u turističko-kulturnu ponudu mnogih svetskih gradova.

Izvor: Vojkan Trifunović / Portal Krug

0 comments on “Istorija kraljevačkog grobljaAdd yours →

Оставите одговор

Ваша адреса е-поште неће бити објављена. Неопходна поља су означена *

%d bloggers like this: